۸۵ سالگی سقوط تهران؛ جبر ژئوپلیتیک یا خطای محاسباتی رضا شاه؟

گزارشی از الینا فرهادی ۸۵ سال پیش، در صبح‌گاه ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ (۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱)، نقطه‌عطفی در تاریخ معاصر ایران رقم خورد؛ روزی که با ورود رسمی ارتش سرخ شوروی و نیروهای بریتانیایی به تهران، سلطنت ۱۶ ساله رضاشاه پهلوی به پایان رسید. این رویداد که سه هفته پس از تهاجم نظامی متفقین در سوم شهریور رخ داد، نه‌تنها ساختار قدرت سیاسی را در تهران در هم شکست، بلکه جغرافیای سیاسی ایران را تا انتهای جنگ جهانی دوم تحت تاثیر مقتضیات نظامی قدرت‌های متخاصم قرار داد. با آغاز جنگ جهانی دوم در شهریور ۱۳۱۸ (سپتامبر ۱۹۳۹)، دولت ایران رسما بی‌طرفی خود را اعلام کرد. با این حال، تغییر در جبهه‌های نبرد، به‌ویژه با آغاز "عملیات بارباروسا" و حمله آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی در ژوئن ۱۹۴۱، موقعیت ژئوپلیتیک ایران را به عنصر حیاتی در معادلات جنگ بدل کرد. متفقین برای ارسال تسلیحات، سوخت و آذوقه به جبهه شوروی به یک مسیر ایمن و زمینی نیاز داشتند؛ مسیری که با کمک راه‌آهن سراسری ایران امکان‌پذیر شد و بعدها به "پل پیروزی" شهرت یافت. در این میان، حضور کارشناسان و تکنسین‌های آلمانی در پروژه‌های صنعتی ایران، بهانه و اولتیماتوم رسمی لندن و مسکو برای اقدام نظامی شد؛ (منبع: دویچه‌وله فارسی (تلگرام))

اقدامی که علی‌رغم پاسخ‌های دیپلماتیک تهران، در نهایت به فروپاشی ارتش نوین ایران و پذیرش استعفای رضاشاه انجامید. (منبع: دویچه‌وله فارسی (تلگرام))